Knappe koppen & gouden handjes

“De wereld is aan het veranderen. Daarop moeten wij onze kinderen voorbereiden. Dat moet effect hebben op de manier waarop we ons hedendaags onderwijs organiseren. Men zegt dat misschien wel 50% van de huidige beroepen in de Westerse wereld over 20 jaar helemaal niet meer bestaat. Daarom moeten we onze leerlingen geen vak  leren, maar vaardigheden bijbrengen. Een leven lang leren!”

Na acht gesprekken over wetenschap en technologie“In deze longread gebruiken we zeer regelmatig de term wetenschap en technologie (w&t). We bedoelen hier de werkwijze van w&t binnen het onderwijs. Deze werkwijze helpt om wetenschappelijke vaardigheden en denkwijzen bij kinderen te ontwikkelen. Je kunt deze denkwijzen ook in andere vakken integreren. W&t wordt vaak gezien als vliegwiel voor onderwijsinnovatie. De vaardigheden van w&t ontwikkel je via onderzoekend en ontwerpend leren (o&o-leren). Hierbij speelt het onderwijs in op de nieuwsgierigheid, de vragen en de onderzoekende houding van het kind zelf. “ en onderwijsinnovatie met betrokken en enthousiaste onderwijsprofessionals, staat één conclusie als een paal boven water: het onderwijs zal moeten veranderen. Maar hoe doe je dat, innoveren? Het klinkt zo simpel en voor je het weet is de vernieuwing standaard goed geworden, dan is het niets meer dan een vers laagje verf op oude gedachten.

Papagaaien we elkaar niet gewoon na?, hoor je de criticus denken. Zo’n vaart loopt het toch niet met de wereld om ons heen? Wat is er mis met ons ‘gewone’ onderwijssysteem? School hoeft toch ook niet altijd leuk te zijn!  Deze critici klinken als de oom op het verjaardagsfeestje die, al lurkend aan zijn sigaret, beweert dat roken heus niet zo slecht is. Zijn opa is ook tachtig geworden en heeft zijn leven lang een pakje per dag weggeblazen. Tja…

De schaal waarop en de vaart waarmee de veranderingen op ons afkomen kan het gemiddelde mensenbrein niet helemaal bevatten. Gelukkig staat dan eens in de zoveel tijd een knappe kop op om de gevolgen van de ontwikkelingen te duiden in gewone mensentaal.

De Toekomst

Professor doctor Robbert Dijkgraaf neemt ons in zijn 3-luik ‘De Toekomst’ van DDWD University, mee in de wereld van genetica, nano-technologie en big data. Zijn belangrijkste conclusie: De Toekomst is allang begonnenLees verder op dewerelddraaitdoor.bnnvara.nl.

“Onze hele wereld is inmiddels omgeven met technologie, drones, zelfsturende auto’s, allerlei tech-devices. Technologie heeft ons leven ingrijpend veranderd. Het heeft ons leven rijker en eenvoudiger gemaakt. In slechts 150 jaar is onze levensverwachting verdubbeld. In 1860 stierven nog 21 op de 100 baby’s in het eerste levensjaar. Het startschot van deze welvaart was de komst van de stoommachine. De techniek gaf ons vleugels.

Maar de echte magie in de hedendaagse technologie zit hem inmiddels in de vertaling van allerlei functionele elektronische apparaten naar één device: de smartphone. Denk aan tv, radio, grammofoon, fotocamera, encyclopedie, lampje, boeken en tijdschriften. Het huidige sturingsprogramma van de gemiddelde smartphone is 3.000 maal krachtiger dan die van de Apollo 11 in 1969!

Anno 2019 staan we op een kantelpunt in onze technologie geschiedenis. De fundamentele verandering, is de kennis van de basis van onze bouwstenen. We kunnen vandaag de dag bouwen met de elementen die ook in de natuur voorkomen, met de kleinste onderdelen, op atoom en moleculair niveau. 

Beeld: BNNVARA

Om nog een beeld te schetsen: Er zijn bedrijven waar mensen de hele dag bacteriën zitten te programmeren. Sinds 2017 is de gentherapie in volle ontwikkeling, het her-programmeren van stukjes DNA. Hiermee kunnen we ingrijpen in het manuscript van het leven. De grote uitdaging voor de mens is niet een wetenschappelijke. De grote uitdaging is om iedereen mee te krijgen, de hele wereldbevolking mee te laten profiteren van deze welvaart, en antwoorden te vinden op de ethische vraagstukken.

Waardencreatie

De visie van Dijkgraaf wordt ook onderschreven door trendwatcher Ruud VeltenaarLees verder op ruudveltenaar.nl. Hij schetst de invloed van onze technologische kennis op onze maatschappij vanuit een economisch en filosofisch perspectief.

“Onze technologie leidt tot sociale innovaties en democratisering van de economie, democratisering van energie, democratisering van onderwijs. De samenleving als derde macht, naast de ondernemers en de overheid. Technologie is een middel.”

“ In de toekomst wordt cognitieve intelligentie ondergeschikt aan sociale en emotionele intelligentie. Dat zal de wereld doen kantelen van een focus op concurreren naar een focus op co-creëren. De economie zal draaien op waardencreatie.”

Alleen ga je sneller, samen kom je verder

Het lijkt dus evident dat het waarom van de onderwijsverandering en het belang van goed toekomstgericht onderwijs niet meer ter discussie staan. Maar hoe ziet dat onderwijs er dan uit? Hoe zorgen we voor een inclusieve samenleving? In welke mate staat de wens van de verandering op gespannen voet met het beleid van het ministerie?  Als onderwijsprofessional heb je in je eentje geen antwoord op bovenstaande vragen. Om een oud Keniaans gezegde aan te halen: Alleen ga je sneller, samen kom je verder. 

In de afgelopen vier jaar hebben we met het scholennetwerk WTEStichting WTELees verder op scholennetwerk-wte.nl is een scholennetwerk voor onderwijsinnovatie binnen het Primair Onderwijs in Noord-Brabant en Limburg (regio Zuid). In dit netwerk ligt de focus op Wetenschap & Technologie, Onderzoekend en Ontwerpend leren en Excellentie. Tien schoolbesturen ontmoeten elkaar om regionaal beleid te ontwikkelen en relevante projecten en programma’s te bespreken. De organisatie hiervan vindt plaats via Stichting WTE regio Zuid. De uitvoering van de programma’s is geborgd in acht subregio’s.” geprobeerd om de volgende vragen te beantwoorden: Wat hebben het onderwijs, een leerkracht  en een leerling nodig om onderwijsinnovatie op het gebied van wetenschap & technologie handen en voeten te geven? En daarnaast de vraag: Hoe ziet die innovatie er uit in de praktijk?

We proberen in deze longread het huidige landschap en het netwerk van Stichting WTE te duiden. We delen good practices en laten (eigen)wijze mensen uit ons netwerk aan het woord. Kortom, we kijken terug en blikken vooruit. Het begint bij het stellen van heel veel vragen. 

Want we vooral willen voorkomen is dat onze leerlingen hun eigen tijd op school in de toekomst zo zullen omschrijven: 

“Ik heb veel antwoorden gekregen op vragen die ik nooit gesteld heb en nooit antwoorden gekregen op mijn vragen.”
~ Ali B.

Knappe koppen & gouden handjes 

Stichting WTELees verder op scholennetwerk-wte.nl heeft al sinds haar ontstaan hetzelfde doel voor ogen. Kinderen in Noord-Brabant en Limburg te laten onderzoeken en ontdekken. Ze te laten proeven van wetenschap en technologie (w&t). De ambitie van ons netwerk was en is om deze onderwijsinnovatie duurzaam te maken. 

Innovatie van onderwijs gebeurt in de klas. W&t is geen doel op zich. Het gaat om het versterken van de onderzoekende houding van onze leerlingen. Onze leerkrachten moeten die taak volbrengen. Als netwerk van bestuurders kunnen we kaders bieden en richting geven. 

Onze regio heeft niet stilgezeten. De afgelopen jaren hebben diverse onderwijsvernieuwingen handen en voeten gekregen. Via Ontdeklabs, de w&t-expert opleidingen, de samenwerking tussen PO en VO, de masters o&o-leren, bedrijfsbezoeken, vernieuwende werkvormen binnen scholen en nieuwe onderwijsconcepten. Van groot naar klein, gericht op vaardigheden van leerlingen en op het professionaliseren van leerkrachten. Hoe werken we samen, welke vakken kunnen we integreren? En hoe verhoudt zich dat tot de werkdruk.

Het lokale netwerk van scholen wordt steeds belangrijker. De maatschappij vraagt om participatie en inclusie. Bedrijven zitten te springen om technisch of technologisch geschoold personeel. In de zorg, in de bouw, binnen de maakindustrie. Knappe koppen en gouden handjes is wat we nodig hebben.

De grondslag voor verandering start bij een nieuwsgierige houding naar de wereld van wetenschap en technologie, de nieuwsgierigheid van leerlingen, docenten, scholen en bedrijven om oplossingen te bedenken voor de veranderende wereld. Nieuwsgierigheid naar elkaar en naar de wereld om ons heen.

Niet stapelen, maar vervangen

Het zaadje voor die nieuwsgierigheid naar techniek en technologie wordt geplant op de basisschool. Kennismaken met technologie, programmeren, 3D-printen, het gebeurt gelukkig steeds vaker, steeds minder incidenteel en vaak samen met het bedrijfsleven. Maar wordt het onderwijs niet overvraagd? 

De mailboxen van de basisschooldirecteuren van ATO-Scholenkring in Den Bosch zatenLees verder op scholennetwerk-wte.nl regelmatig vol informatie van cultuur- en natuurinstellingen. Leuk en leerzaam aanbod voor leerlingen, waar helaas geen tijd voor was. De scholen wilden het externe aanbod inbedden in hun onderwijs en stelden een versnellingsvraag aan de PO-Raad. Samen met SLO“SLO heeft als landelijk kenniscentrumLees verder op slo.nl een unieke focus: de ontwikkeling van het curriculum in het primair, speciaal en voortgezet onderwijs in Nederland. Samen met het onderwijsveld ontwikkelen we de doelen, kaders en instrumenten waarmee scholen hun opdracht vanuit een eigen visie kunnen vervullen.” en Kennisnet gingen ze aan de slag met het project Niet stapelen, maar vervangen.

Goed w&t-onderwijs vraagt om een visie op dat onderwijs. Een methodiek en een didactisch kader. Zodat je als school en leerkracht de juiste keuzes kunt maken.

Goed onderwijs vraagt ook om meetbare resultaten of effecten. Hoe effectief is w&t-onderwijs? Kunnen we daar iets over zeggen?

Meten is (bijna altijd) weten?!

Onlangs presenteerde de onderwijsinspectie in opdracht van het ministerie OC&W De Staat van het Onderwijs 2019. In dit jaarlijkse rapport schets de Inspecteur-generaal dat de globale ontwikkelingen veranderingen vraagt van ons onderwijs.

“Ontwikkelingen als globalisering, digitalisering, technologisering en flexibilisering veranderen onze wereld, onze samenleving en onze arbeidsmarkt. Ook van scholen en opleidingen worden daarom veranderingen gevraagd. Leerlingen en studenten willen zekerheid over de waarde van hun diploma en over hun toekomst. Ouders verwachten meer onderwijs op maat voor hun kind. Werkgevers verwachten van gediplomeerden meer vaardigheden dan ze soms van hun opleiding hebben meegekregen. En in het onderwijs zelf zijn er grote zorgen over het tekort aan leraren en schoolleiders.
Hoe goed is ons onderwijs voorbereid op de veranderende toekomst? Dit is de vraag die wij ons dit jaar stellen in de Staat van het OnderwijsDownload het document.” ~ drs. Monique Vogelzang Inspecteur-generaal van het Onderwijs.

De minister onderschrijft de noodzaak van vernieuwing maar zet kanttekeningen bij te snelle innovaties.Mooie initiatieven, maar vaak ongericht We zien veel vernieuwing en soms ook verbetering van het onderwijs. Het aantal scholen met een specifiek pedagogisch-didactisch concept groeit de laatste jaren sterk, evenals het aantal scholen met extra aanbod voor bepaalde vakken – zoals technasia en cultuurprofielscholen.
Minder zicht op onderwijskwaliteit Door de variatie in het aanbod en de toename van maatwerk wordt het daarnaast lastiger om goed zicht te krijgen op de verschillende uitkomsten en op de kwaliteit van het onderwijs op scholen en opleidingen. Samengevat, een gevarieerd aanbod is mooi, maar leidt dus ook tot versnippering en slecht zicht op het aanbod en wat het oplevert. Beide lijken voort te komen uit gebrek aan consensus over wat het onderwijs nu echt moet bieden. Dat is ongewenst. Ook de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) onderstreept dat: onvoldoende consensus over wat geleerd moet worden kan leiden tot versnippering in het onderwijs en daarmee tot verzwakking van het stelsel.”

De bestuurders binnen onze stichting worstelen ook met deze vragen. Wat is vernieuwing, innovatie? Hoe breed en diep moet dat gaan? Hoe effectief is onze onderwijsverandering en komt dat de resultaten ten goede? Zijn de effecten van de ingezette verandering eigenlijk meetbaar?

Hoe meet je nieuwsgierigheid of creativiteit?

Wat is meetbaar? En wat willen we eigenlijk meten? Kennisoverdracht is meetbaar, maar vaardigheden? Nieuwsgierigheid, creativiteit, kun je dat toetsen? Toch is daar al wel onderzoek naar gedaan.

Anna HotzeSinds 2013 werkt Anna Hotze aan Hogeschool iPabo, eerst als docent-onderzoeker rekenen-wiskunde en sinds 2015 als (associate) lector wetenschap en technologie. Anna studeerde scheikunde aan de Universiteit Leiden en promoveerde in 2003 in de bio-anorganische chemie., concludeert in haar lectorale rede Wetenschap en Technologie in het basisonderwijsDownload het document, januari 2018, over de leeropbrengsten bij w&t.

“Het volgen van leeropbrengsten bij Wetenschap en technologie is minder eenduidig dan bijvoorbeeld het volgen van leeropbrengsten bij rekenen of taal. Aangezien het bij het domein w&t gaat om een combinatie van houdingsaspecten, vaardigheden en kennis, is de vraag hoe je de ontwikkeling van kinderen hierin kan volgen. Overigens is het goed om eerst te benoemen dat formatieve toetsing beter past bij w&t-onderwijs dan summatief toetsen.”

In het boek Zo overleeft techniekonderwijs: Brieven aan de minister uit 2016 concluderen Juliëtte Walma van der Molen en collega’s: “Nagaan wat leerlingen geleerd hebben is ook in onderzoekend en ontwerpend onderwijs onontbeerlijk. Toetsen is prima, maar wel met toetsen die de juiste dingen meten of in kaart brengen. Daarbij moeten onderzoeks- en ontwerpvaardigheden een veel belangrijkere plaats innemen dan nu het geval is.” Nieuwsgierigheid en creativiteit, is dat te toetsen? Nieuwsgierigheid leidt je af uit de aard van de vragen die leerlingen stellen. Creativiteit is te relateren aan de originaliteit van hun verklaringen en ontwerpen. In de wetenschap zien we beoordeling terug in het peer review proces van onderzoek, waar de kritische houding en creativiteit goed wordt herkend. Kritisch denken is het herkennen en verbeteren van fouten in de eigen aanpak. Opdoen en onder woorden brengen van dergelijke ervaringen leidt tot zelfinzicht: wat vind ik leuk, waar ben ik goed in, wat fascineert me? Dit ondersteunt tevens het keuzeproces voor passende vervolgopleidingen op weg naar een eerste baan. Jongeren hebben baat bij inhoudelijke feedback, niet aan cijfers die alleen maar uitdrukken hoe goed ze zijn in vergelijking met anderen. ~ Klatter, E., van Keulen, H., Kleinhans, M., van de Sande, R., & Walma van der Molen, J. (2016). Stromend onderwijs via Natuur & Technologie. In A. Pijnenburg, & M. Ambaum (Eds.), Zo overleeft techniekonderwijs: Brieven aan de minister (pp. 201-205). Uitgeverij Brónsgreun.

Onderwijsvernieuwing en implementatie van w&t in je onderwijs vraagt dus om richting, kaders en doelen. Het onderwijs is gebaat bij een gedeelde visie over wat leerlingen eigenlijk zouden moeten leren op een school.

Curriculum.nu

Landelijk wordt er gewerkt aan een nieuw curriculumLees verder op curriculum.nu. Sinds het voorjaar 2018 werken zo’n 150 leraren en schoolleiders in ontwikkelteams binnen negen leergebieden aan voorstellen voor de herziening van de landelijke kerndoelen en eindtermen voor het primair en voortgezet onderwijs.

Het is voor het eerst dat de kerndoelen in samenhang worden herzien, en dat leraren uit het primair onderwijs, het voortgezet onderwijs en het speciaal onderwijs hierbij zélf aan zet zijn. De denkwijze van w&t zien we vooral terug in de leergebieden
Mens & NatuurLees verder op curriculum.nu en Digitale GeletterdheidLees verder op curriculum.nu.

“Het is belangrijk dat onderwijs goed aansluit bij de moderne samenleving. Dat de inhoud van het onderwijs tegemoet komt aan de eisen die nu en in de toekomst gesteld worden aan mensen. Kom in anderhalve minuut meer te weten over Curriculum.nu.”

Curriculum.nu zal in september 2019 hun advies aan de minister voorleggen, pas daarna vindt de doorvertaling plaats naar eventuele kerndoelen en leerlijnen.

Het duurt dus nog wel even voordat de daadwerkelijke implementatie plaats zal vinden. Tot die tijd is het aan de besturen en scholen zelf om te bepalen wat ze nodig hebben om de denkwijze van wetenschap & technologie om te zetten in concrete plannen, activiteiten en lessen voor hun leerlingen.

Onze regio aan het woord

De behoefte naar vernieuwing in onze regio is groot. Maar hoe definiëren we w&t-onderwijs en hoe geef je dat onderwijs vorm? Deze worsteling komt terug in de gesprekken met partners in ons netwerk. Kenmerkend is het verschil in aanpak. En dat is gelijk ook de kracht van onze regionale aanpak. Het onderwijs zelf is eigenaar van de ontwikkelingen en scholen erkenen steeds vaker de kracht van lokale verbinding om veranderingen op gang te brengen.

interview

Je moet het doen met de mensen die je nu binnen hebt

“Ik geloof niet in de revolutie bij onderwijsontwikkeling. Dit gaat alleen via de evolutie. Je moet het doen met de medewerkers die je nu binnen hebt. Ik zie een school als een soort leefgemeenschap waarbij leiderschap heel erg belangrijk is. Je mensen uit te dagen om binnen de mogelijkheden van een school vernieuwende stappen in te zetten. Maar die stappen vragen om draagvlak en vragen om voorleefgedrag. Je kunt het niet alleen maar top-down neerleggen.”

We spraken Pieter over het nut en de noodzaak van samenwerken en vroegen hem naar zijn visie over onderwijsvernieuwing. Nieuwsgierig? Lees hierLees verder op scholennetwerk-wte.nl het hele interview!

Pieter Jansen
directeur T-Primair
Tilburg
interview
interview

Geen jaarplannen wel leerdoelen

“Een doorn in het oog tijdens mijn tijd in het onderwijs: halve les instructie, dan pas aan de slag. Je voelt de nieuwsgierigheid weglopen. Je verliest zoveel tijd. Leerlingen worden zo ook handelingsverlegen. Al die lesplannen en voorbereidingen, het is zo zonde. Als je zoveel doet dan kun je niet verdiepen. Dat is voor mij echt een vaardigheid voor de docent van de toekomst. Kennis en inzicht verbinden aan context, actualiteit en de groep die je voor je hebt. Geen jaarplannen, wel leerdoelen. ” Aldus Janou van de Vorst, manager talent development bij Brightlands Smart Service Campus Brightlands is een van de vier campussen in Zuid-Limburg. De campussen zijn een initiatief van de provincie om de kenniseconomie te stimuleren en talent aan zich te binden. Binnen Brightlands laten we overheid, ondernemers en onderwijs met elkaar te laten samenwerken aan grensoverschrijdende projecten. De projecten slechten muren binnen en tussen organisaties. De regio Zuid-Limburg van WTE werkt in hun STEM II project samen met Brightlands aan innovatieve activiteiten zoals een hackathon.. in Heerlen.

We vroegen haar naar haar visie op talentontwikkeling en haar ervaringen met het samenwerken met het primair onderwijs in Zuid-Limburg. Een vlot betoog van twee uur volgde. Een stuiterende enthousiasteling die gelooft in de kansen die de nieuwe technologie ons te bieden heeft, nu en in de toekomst. Het hele interview met Janou lees je hierLees verder op scholennetwerk-wte.nl!

Janou van de Vorst
Talentdevelopment manager
Brightlands Heerlen
interview
interview

Eigenlijk zou je elk kind speciaal onderwijs gunnen

Ivo van Riel houdt niet van pamperen. Juist binnen zijn scholen gaan ze uit van wat leerlingen wèl kunnen. Ivo: “Kleine klassen, individuele aandacht en persoonlijke leerplannen met dito doelen. Eigenlijk zou je elk kind speciaal onderwijs gunnen. Stop met het geneuzel, speciaal onderwijs is een andere vorm van onderwijs, maar het blijft onderwijs. De afgelopen 3 jaar heb ik ingezet op talentmanagement. Nieuw in onze scholen. W&t en onderzoekend en ontwerpend leren als motor en denkrichting voor ons onderwijs.”

Als directeur van Het Driespan is hij verantwoordelijk voor elf scholen. Allemaal SO of VSO cluster 4 scholen. Op een cluster 4-school zitten leerlingen met ernstige gedragsproblemen of psychiatrische stoornissen zoals autisme, ADHD of een angststoornis. Zij kunnen doorgaans niet naar een reguliere school, daarom zijn er cluster 4-scholen voor leerlingen tussen de vijf en twintig jaar. De gedragsproblemen zijn aangeboren of veroorzaakt door factoren buiten de leerling. (bron=leraar24.nlLees verder op leraar24.nl) We vroegen hem naar zijn visie op onderwijsinnovatie binnen het speciaal onderwijs. Het hele interview kun je lezen via deze linkLees verder op scholennetwerk-wte.nl.

Ivo van Riel
directeur Het Driespan
Etten-Leur
interview

Bestaat de perfecte toolbox voor onderwijsvernieuwing?

Een voorzichtige conclusie, leidt tot een duidelijk antwoord: nee. De ideale Ikea-handleiding voor onderwijsinnovatie bestaat niet. Gelukkig maar, elke regio, elke school, elk kind heeft zijn eigenheid en daarin schuilen de talenten.

Wel is er in de loop der jaren landelijk en regionaal veel ervaring opgedaan en onderzoek gepleegd over onderwijsinnovatie, w&t-onderwijs en o&o-leren. Nieuwsgierig? Klik op een van onderstaande artikelen!